Các nước quản lý giá bán lẻ xăng dầu như thế nào?

Ở Anh và Mỹ, giá nhiên liệu tại các trạm xăng gần nhau vẫn có thể khác nhau. Trung Quốc chỉ quy định giá trần bán lẻ, còn Malaysia áp dụng một mức giá thống nhất trên cả nước.

Ngày 30/9, Bộ Công Thương cho biết đang hoàn thiện nghị định mới về kinh doanh xăng dầu, theo hướng trao quyền chủ động hơn cho doanh nghiệp trong định giá. Thay vì Nhà nước công bố giá cơ sở, thương nhân đầu mối sẽ tự tính và quyết định giá bán lẻ, nên mỗi cây xăng có thể bán một mức giá khác nhau. Mô hình này đã được nhiều nước áp dụng.

Mỹ: giá chủ yếu theo thị trường

Theo số liệu cuối năm 2025 của Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA), giá xăng bán lẻ gồm bốn yếu tố:

• Giá dầu thô: 51%
• Chi phí lọc dầu và lợi nhuận: 14%
• Chi phí phân phối, marketing: gần 18%
• Thuế bang và liên bang: gần 17%

Hiệp hội Các cửa hàng Tiện lợi Quốc gia Mỹ cho biết nước này có khoảng 155.000 trạm xăng. Dù mang thương hiệu lớn, phần lớn trạm do cá nhân được cấp phép sở hữu và vận hành, còn các hãng dầu lớn chỉ sở hữu chưa đến 5%.

Giá xăng ở Mỹ không do chính phủ hay công ty nào ấn định mà chủ yếu chịu tác động của giá dầu thô thế giới. Giá giữa các bang khác nhau do thuế, tiêu chuẩn nhiên liệu vùng, chi phí vận chuyển, cung cầu địa phương và chi phí vận hành. Thuế xăng liên bang là 18,4 cent một gallon (khoảng 0,48 USD một lít), trong khi thuế bang dao động từ 9 cent ở Alaska đến 70 cent ở California. Một số bang còn thu thêm thuế bán hàng, và một số địa phương thu thêm thuế nhiên liệu.

Thậm chí giá giữa từng cây xăng cũng khác nhau. EIA cho biết các trạm chủ yếu là cơ sở kinh doanh độc lập, mua xăng từ hãng lọc dầu và công ty kinh doanh xăng dầu rồi bán lại. Giá bán phản ánh thị trường địa phương, vị trí và chiến lược marketing của chủ trạm. Ngay cả hai trạm cạnh nhau cũng có thể khác về lượng khách, tiền thuê mặt bằng, nguồn cung, cũng như số lượng và vị trí đối thủ cạnh tranh.

Viện Dầu mỏ Mỹ (API) khẳng định không có tình trạng doanh nghiệp nâng giá hay trục lợi trong xung đột, vì giá do cung cầu toàn cầu và giá dầu thô quyết định. Ủy ban Thương mại Liên bang (FTC) cũng thường xuyên điều tra và kết luận biến động giá xăng là do thị trường, không phải thao túng trái luật.

Anh: cạnh tranh và minh bạch giá

Giá xăng dầu ở Anh phụ thuộc vào giá bán buôn (gồm giá dầu thô, chi phí lọc dầu, phân phối, tỷ giá), thuế, cạnh tranh địa phương, chiến lược của nhà bán lẻ và yếu tố vùng miền. Giống Mỹ, chính phủ Anh không áp trần hay trực tiếp điều hành giá. Mỗi nhà bán lẻ tự quyết giá dựa trên chi phí, biên lợi nhuận và cạnh tranh, nên các trạm cùng khu vực, bán cùng loại nhiên liệu vẫn có thể chênh lệch lớn. Nơi có nhiều trạm thì giá thường thấp hơn, nơi ít trạm thì giá nhỉnh hơn và điều chỉnh chậm hơn. Cạnh tranh thậm chí tác động mạnh hơn cả thương hiệu hay địa điểm.

Để người dân dễ so sánh giá, Chính phủ Anh áp dụng cơ chế minh bạch với website Fuel Finder, giúp tài xế tìm nơi bán nhiên liệu rẻ nhất gần mình. Các trạm phải đăng ký với chính quyền, cập nhật giá trong vòng 30 phút sau khi điều chỉnh và cập nhật thông tin khác (tiện ích, liên hệ) trong vòng 3 ngày sau khi thay đổi. Cơ quan Cạnh tranh và Thị trường Anh (CMA) điều tra, xử lý việc không tuân thủ, đồng thời công bố báo cáo hàng quý, hàng năm về giá bán lẻ, biên lợi nhuận và cạnh tranh trên thị trường nhiên liệu.

Trung Quốc: Nhà nước đặt giá trần

Giá xăng dầu Trung Quốc được kiểm soát theo Quy định Quản lý Giá dầu mỏ năm 2016 của Ủy ban Cải cách và Phát triển Quốc gia (NDRC). Giá trần xăng và diesel được điều chỉnh theo chu kỳ 10 ngày làm việc, căn cứ diễn biến giá dầu thô thế giới.

Theo ông Lü Zhichen, Phó giám đốc Trung tâm Giá, Chi phí và Chứng nhận thuộc NDRC (trên Global Times), cơ chế có ba đặc điểm:

• Tham chiếu một rổ giá dầu thô quốc tế thay vì một loại duy nhất.
• Mức điều chỉnh dựa trên so sánh giá bình quân của rổ trong 10 ngày làm việc gần nhất với chu kỳ trước, thay vì biến động ngắn hạn.
• Cho phép điều tiết theo ngưỡng giá, và trong một số trường hợp Chính phủ có thể can thiệp bằng biện pháp kiểm soát.

Giá do NDRC công bố là giá bán lẻ tối đa, tính theo tấn. Theo quy định, giá này được xác định trên cơ sở giá dầu thô quốc tế, có tính đến chi phí lọc dầu bình quân trong nước, thuế, chi phí lưu thông hợp lý và lợi nhuận phù hợp. Cơ quan quản lý giá cấp tỉnh sau đó công bố giá trần địa phương, quy đổi theo lít, nên giá có thể chênh giữa các khu vực do chi phí vận chuyển và yếu tố khác. Doanh nghiệp bán lẻ được tự quyết giá cụ thể, miễn là không vượt giá tối đa tại địa phương.

Khi có sự cố bất ngờ, NDRC sẽ chỉ đạo các doanh nghiệp dầu khí nhà nước lớn (CNPC, Sinopec, CNOOC) bảo đảm sản xuất, phân phối, giữ ổn định nguồn cung và thực hiện nghiêm chính sách giá. Địa phương phải siết giám sát, kiểm tra và xử lý vi phạm, còn người tiêu dùng có nền tảng riêng để phản ánh vi phạm về giá nhiên liệu.

Malaysia: giá thống nhất toàn quốc

Malaysia vẫn quy định giá xăng và diesel thống nhất cả nước. Chính phủ quản lý trực tiếp giá bán lẻ qua Cơ chế Định giá Tự động (APM), được thiết kế để theo dõi tác động của giá dầu thô toàn cầu và điều chỉnh giá nhằm bảo đảm phúc lợi người dân. Theo Cơ quan Thống kê Malaysia, từ tháng 4/2017 giá nhiên liệu được điều chỉnh hàng tuần. Bộ Tài chính thông báo mức giá cho từng loại nhiên liệu (có và không trợ cấp) hoặc theo khu vực, chẳng hạn diesel có giá riêng cho bán đảo Malaysia và cho Sabah, Sarawak, Labuan. Các mức giá này được áp dụng cố định tại mọi trạm xăng trong nước.