Vì sao lệnh cấm túi nilon, nhựa dùng một lần thất bại ở nhiều nước?

Ấn Độ, Indonesia ban hành lệnh cấm túi nilon nhưng vẫn chưa kiểm soát được, trong khi Rwanda và Ireland đạt kết quả nhờ thực thi nghiêm và áp phí đủ mạnh. Vì sao chính sách cấm nhựa một lần thường thất bại?

Ấn Độ và Indonesia: có lệnh cấm nhưng nhựa vẫn tràn lan

Mỗi mùa du lịch, Ấn Độ lại rộ lên làn sóng cấm nhựa, khi rác từ đồ ăn nhanh, chai nước, cốc mang đi phủ kín đồng cỏ và mặt hồ. Nhiều bang đã cấm túi nilon từ những năm 2000, và đến năm 2022 chính phủ mở rộng lệnh cấm trên toàn quốc. Dù vậy, túi nilon và đồ nhựa một lần vẫn hiện diện khắp nơi tại quốc gia đông dân nhất thế giới.

Indonesia cũng rơi vào tình trạng tương tự:

Bali: Là địa phương đầu tiên cấm túi nilon (2019), nhưng tiểu thương ở chợ truyền thống vẫn phát túi cho khách.
Jakarta: Theo Jakarta Post, lệnh cấm ban hành năm 2020 chỉ phát huy hiệu quả trong 6 tháng đầu rồi thất bại.

Vì sao cả thế giới vẫn tìm cách cấm nhựa?

Nhựa dùng một lần có nhiều ưu điểm như bền, chống thấm, bảo quản tốt và giá rẻ, nhưng cực kỳ khó phân hủy. Một chai nhựa cần 450 - 1.000 năm để vỡ dần thành mảnh nhỏ, cuối cùng thành vi nhựa. Những hạt siêu nhỏ này len vào đất và đại dương, gây hại cho hệ sinh thái lẫn sức khỏe con người. Chính lo ngại đó khiến nhiều chính phủ tìm đến lệnh cấm.

Tuy nhiên, theo chuyên trang khí hậu Climate Action, lệnh cấm tạo cảm giác như một đòn dứt khoát, như thể vấn đề đã được giải quyết tận gốc. Thực tế không đơn giản như vậy.

Nguyên nhân thứ nhất: chính sách chỉ nhắm vào khâu tiêu thụ

Bà Swathi Seshadri, chuyên gia tại Viện Kinh tế năng lượng và Phân tích tài chính (Mỹ), chỉ ra rằng gốc rễ nằm ở thượng nguồn, tức toàn bộ chuỗi cung ứng, kể cả sản xuất. Theo bà, chừng nào dây chuyền sản xuất nhựa còn chạy, việc tiêu thụ vẫn tồn tại bằng cách này hay cách khác.

Năng lực sản xuất thường vượt xa các biện pháp kiểm soát ở hạ nguồn. Khi một mặt hàng bị cấm, các sản phẩm khác cùng chất liệu vẫn được sản xuất để chuỗi sản xuất - tiêu thụ không bị gián đoạn.

Nhóm chuyên gia từ Viện Hóa học gỗ nhà nước Latvia (LSIWC) và Đại học Tartu (Estonia) đã phân tích chính sách của 10 nước cấm và 2 nước áp phí túi nilon, nhựa một lần, rồi chỉ ra nhiều kẽ hở. Ví dụ, EU nhắm vào túi nilon mỏng (dày từ 15µm đến dưới 50µm) nhưng loại trừ túi siêu mỏng (dưới 15µm) dùng đựng thực phẩm rời để tránh lãng phí. Nhiều người đã lồng hai túi siêu mỏng vào nhau để đủ sức chịu tải, thay cho loại túi bị hạn chế.

Trách nhiệm của nhà sản xuất: Để siết từ thượng nguồn, nhiều chính phủ buộc nhà sản xuất chia sẻ trách nhiệm xử lý rác thải. Ấn Độ áp dụng chính sách trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) với bao bì nhựa từ năm 2022, theo nguyên tắc “người gây ô nhiễm phải trả tiền”. Tại Indonesia, dù nhiều địa phương cấm nhựa một lần từ 2019, quy định với nhà sản xuất mới chỉ nằm trong dự thảo nghị định của chính phủ trong năm nay.

Nguyên nhân thứ hai: thói quen người tiêu dùng

Ở khâu tiêu thụ, thói quen là rào cản lớn nhất vì nhận thức, kỳ vọng và hành động của người dân thường không khớp nhau.

Nepal: Khảo sát hơn 1.300 người dân năm 2016 của Mạng lưới Kinh tế môi trường và Phát triển Nam Á (SANDEE) cho thấy 84% ủng hộ lệnh cấm túi nilon, nhưng chỉ 14% thực sự dùng túi tái sử dụng. Nhiều người muốn thể hiện mình có ý thức về môi trường hơn thực tế, đồng thời cho rằng hành vi của riêng mình tác động không đáng kể.
Bồ Đào Nha và Hy Lạp: Khi bị áp phí túi mua sắm, người dân chuyển sang mua túi đựng rác để dùng thay. Riêng Hy Lạp, giai đoạn 2017 - 2019, lượng túi mỏng ở kênh siêu thị giảm từ 1,8 tỷ xuống còn hơn 24 triệu chiếc, nhưng số túi rác lại tăng thêm 40% trong hai năm.

Rwanda và Ireland: khi chính sách đủ mạnh và được thực thi nghiêm

Theo nhóm nghiên cứu LSIWC và Đại học Tartu, lệnh cấm hoặc áp phí có thể đạt hiệu quả nhất định khi có cơ chế thực thi đồng bộ cùng mức phạt đủ răn đe.

Rwanda: Được mệnh danh “Singapore của châu Phi” nhờ pháp luật nghiêm ngặt, nước này giám sát nhựa chặt như ma túy. Người vi phạm lệnh cấm dùng túi nilon và doanh nghiệp sản xuất trái phép có thể bị phạt tù tối đa 1 năm.
Ireland: Từ năm 2002, nước này thu phí 0,15 EUR (khoảng 4.000 đồng) mỗi túi nilon, gấp 6 lần mức người dân sẵn sàng chi trả thời điểm đó, và nâng lên 0,22 EUR (khoảng 6.000 đồng) vào năm 2007. Nguồn thu được chuyển vào Quỹ Kinh tế tuần hoàn để hỗ trợ giảm thiểu chất thải, tái sử dụng và tái chế. Theo cập nhật năm 2024 của chính phủ Ireland, lượng túi nilon đã giảm 92% so với mốc 2002.

Nguyên nhân thứ ba: áp lực lên khâu thải bỏ

Khi doanh nghiệp và người dùng vội tìm vật liệu thay thế, hệ thống xử lý rác hiện hành phải chịu thêm áp lực vì không được thiết kế cho các vật liệu mới, chẳng hạn bao bì giấy tráng nhựa. Bà Indumathi, giám đốc điều hành một đơn vị thu gom rác tại Bengaluru (Ấn Độ), cho biết vật liệu thay thế khiến tình hình tệ hơn sau khi thành phố này cấm nhựa một lần năm 2014. Vật liệu mới nếu thiếu quản lý chặt có thể làm ô nhiễm chuỗi thu gom tái chế do khó phân loại.

Khuyến nghị để chính sách giảm nhựa bền vững

Các chuyên gia nhấn mạnh rằng giảm nhựa hiệu quả cần cải thiện toàn bộ hệ thống sản xuất - tiêu dùng - thải bỏ, thay vì chỉ xử lý “phần ngọn” ở khâu tiêu thụ bằng cấm hoặc áp phí.

Sản xuất: Chỉ cho phép sản xuất nhựa cho những ứng dụng thực sự cần thiết.
Nhà sản xuất và bán lẻ: Cả hai đều phải tham gia. Với chợ truyền thống, cần tham vấn kỹ vì tiểu thương bán hàng tươi sống khó tìm được túi thay thế nilon.
Người dân: Nên khuyến khích lối sống xanh thay vì truyền thông thiên về cấm đoán, cảnh báo.
Phí túi nilon: Nếu áp dụng, cần minh bạch việc sử dụng nguồn thu để xóa bỏ nghi ngại của cộng đồng.
Vật liệu thay thế: Phải cân nhắc đồng bộ với hạ tầng phân loại, thu gom và xử lý để tránh quá tải hệ thống rác thải địa phương.

(Theo Climate Action, LSIWC, Jakarta Post)